Warsztat rogownika-iglarza

Wyrób igieł do szycia.



Wstęp.

Igły w znaleziskach archeologicznych pojawiają się w tak odległych czasach, że trudno mówić o momencie ich wynalezienia.

Wykonane z kości, rogu, drewna, brązu czy żelaza spełniały zawsze funkcję ułatwienia przeciągnięcia nici przez mały otwór, lub pomiędzy nićmi przy szyciu, wyszywaniu, bądź tkaniu igłowym. Na ogół nie służyły do jednoczesnego przebijania otworu, szczególnie w twardszych i spójnych materiałach (np. skórze), gdyż do tego służyło specjalistyczne narzędzie - szydło.

Zwrócić należy uwagę na to, że czasami z rozpędu miano igieł przypisuje się elementom naszyjników, szpilom do zapinania płaszczy czy innym przedmiotom o wydłużonym kształcie z otworkiem z jednej strony.

Aby igła spełniała należycie swoją funkcję musi być skonstruowana w następujący sposób (rys. 1).

image

Rys. 1. Charakterystyczne cechy igły.

Igła w trakcie przekłuwania ma za zadanie tak rozepchać materiał, aby swobodnie przeciągnąć nić. Dlatego jest ona najgrubsza w środkowej części, więc najbardziej rozpycha materiał gdy łatwo jest jeszcze mocno trzymać ją w palcach, następnie zwęża się i igła przechodzi dalej bez oporu. Gdy przeciągamy ją od drugiej strony w podebraniach za oczkiem ma zmieścić się nić (rys. 2). Jeśli igła nie posiada podcięcia, lub nić jest zbyt gruba w stosunku do wielkości igły, to nić zakleszczy się w otworze.

imageimage

Rys. 2.

Igła, bez względu na materiał z jakiego została wykonana, musi być gładka.

W zależności od przeznaczenia igły ostrzone są rozmaicie:

Przy szyciu mocną, silnie skręconą nicią lnianą lub podobną (np. kaletniczym i szewskim), igieł nie używano. Nawoskowany, silnie skręcony koniec nici przekładano po prostu przez otwór wykonany szydłem.

Wykonanie igły.

Igły drewniane.

O jakości drewnianej igły decyduje jakość materiału, z którego została wykonana. Drewno na igłę musi być twarde, spójne i nieporowate po oszlifowaniu. Warto, aby do tego dawało się "szczypać", czyli równo pękało wzdłuż włókien.

Trudno jest zalecić użycie konkretnego gatunku drewna, ponieważ jego właściwości zależą od tego czy jest to gałąź, rdzeń pnia lub część zewnętrzna. Łatwiej jest przedstawić powody wykluczenia niektórych gatunków:

Przygotowanie materiału.

image

rys. 3. Dzielenie (darcie) klocka.

Jeśli klocek nie łupie się na równe szczapy - tworzą się zadziory albo są powichrowane - należy z niego zrezygnować. Z tym, że niektóre gatunki drzew (zwłaszcza gałęzie drzew owocowych) narastają według linii śrubowej, dlatego klocek łupie się po skosie, a to nie przeszkadza uzyskać dobrą igłę. Igły wygięte i z zakrzywionym czubkiem uzyskujemy ze szczap naturalnie krzywych.

Bez względu na to czy igła ma być prosta, czy wygięta, wewnętrzna struktura musi być laminarna - bo tylko to gwarantuje pełną wytrzymałość. Jeśli igła zostanie wycięta w poprzek słojów, natychmiast złamie się w tym miejscu.

Kształt igle nadaje się ostrym nożem lub dłutkiem prowadzonym płasko od końca ku czubkowi, ścinając o odłupując materiał zawsze zgodnie z linią włókien. Po nadaniu wstępnego kształtu odwracamy i obrabiamy drugą stronę, pamiętając aby igła lekko zwężała się na końcu. Następnie ostrym nożem lub specjalnym skrobakiem wygładzamy powierzchnię. ( Jeśli podczas skrobania drewno ciągnie się w postaci włókien za nożem, a nie daje drobnych wiórków, to źle wybrany został materiał i igła taka zawsze będzie "haczyć".)

Oczko i podcięcie wykonane zostanie jako ostatnia operacja, już po ostatecznym uformowaniu i wypolerowaniu

Igły kościane.

Kościane igły, ze względu na spoistość kości mogą być mniejsze i ostrzejsze od drewnianych.

Można użyć każdego rodzaju kości, ale najwygodniej jest wziąć kość długą (udową lub piszczel wołowy). Drobniutkie igły można wykonać z kości ptasich.

Kość na wyroby należy wcześniej wygotować w celu ścięcie białka, w przeciwnym wypadku będzie zbyt elastyczna, mięknąca w palcach i może mieć nieprzyjemny zapach, a nawet gnić.

Przy dzieleniu materiału należy pamiętać, że tak jak drewno, kość ma włóknistą budowę. Dobra igła musi być z nią zgodna, dlatego pierwszy "gruby" podział dobrze jest wykonać poprzez zgniecenie kości a dopiero dalszy, już przy pomocy specjalnej piłki, równolegle do krawędzi wcześniej otrzymanych odłupków.

Kształt igle nadajemy opiłowując pilnikiem rogowniczym ( w rekonstrukcjach archaicznych użyjemy krzemiennego skrobaka, kawałka drobnego piaskowca lub przełomu skorupy glinianego garnka). Polerować warto kawałkiem sukna posypanego popiołem.

Przy obróbce kościanych igieł, ze względu na małe rozmiary, potrzebne są szczypce lub inne narzędzie krępujące.

Igły rogowe.

W przeciwieństwie do drewna i kości igły rogowe można wycinać w dowolnym kierunku, tak samo wzdłuż jak i w poprzek poroża. Decydują jedynie potrzeby - bardzo długa będzie z oczywistych względów wycięta wzdłuż, małą, mocno zagiętą można wykonać z krążka poroża.

Igły rogowe są bardziej wytrzymałe od drewnianych, ale będą mniej ostre od kościanych.

Materiał obrabiamy rozcinając specjalną piłką, formujemy skrobakami i specjalnymi pilnikami. Używanie elektronarzędzi jest niewskazane ze względu na grzanie się narzędzia i materiału powodujące efekt przepalenia rogu (przepalony róg szybko murszeje i zaczyna się kruszyć; ponadto wydziela obrzydliwy zapach). Polerowanie przeprowadzamy za pomocą suchego lnianego gałganka lub sukna.

Wykonywanie oczka.

We wszystkich omawianych rodzajach igieł oczko wykonywane jest w ten sam sposób. Do przewiercenia otworu potrzebny jest miniaturowy świder. Użycie elektronarzędzi w tym wypadku jest nieefektywne. Wiertła kręte o średnicach poniżej jednego milimetra łatwo się zapychają i łamią a ich cena jest stosunkowo wysoka. Ponadto, i ile nie jest to produkcja wielkoseryjna, niewiele przyspieszają wykonanie. Tradycyjne świdry do wykonywania najmniejszych otworów to stalowe szpikulce o przekroju trójkątnym o ostrych krawędziach i małym kącie wierzchołkowym (rys.5 ).

image

Rys. 5. Świder do małych otworów.

Większe otwory (powyżej milimetra) wykonuje się wiertłami piórowymi. Powiększanie i wyrównywanie otworu wykonujemy szpikulcem o przekroju kwadratowym.

Kształty oczka:

image

Rys. 6a. Okrągłe - otwór wywiercony jednym narzędziem.

image

Rys. 6b. Owalne - wywiercony otwór powiększamy wiercąc kwadratowym szpikulcem pod kątem od jednej i drugiej strony.

image

Rys. 6c. Podłużne - wiercimy dwa otwory w pewnej odległości i w drewnie środek wycinamy nożykiem, wrogu i kości wiercimy trzeci otworek pośrodku pod kątem, co spowoduje wybranie materiału.

Stanowisko pracy.

Małe rozmiary obrabianych detali wymagają odpowiedniego stanowiska pracy. Musi mieć dobre oświetlenie. Urządzone może być jako samodzielny klocek roboczy (rys. 5) lub stół z zamocowanym na krawędzi klinem z twardego drewna (rys. 6).

image

Rys. 7. Samodzielne stanowisko robocze - klocek roboczy.

image

Rys. 8. Stół przystosowany do prac precyzyjnych.

Do trzymania detalu można użyć szczypiec (rys. 9), imadełka ręcznego (rys. 10) jak też zastosować któryś ze sposobów mocowania na klinie (rys. 11).

image

Rys. 9. Szczypce do trzymania okrągłych detali.

image

Rys. 10. Imadełka ręczne: a) drewniane "archaiczne", b) metalowe.

image

Rys. 11. Różne sposoby mocowania drobnych detali: a) mocowanie pod obejmą, b) zacisk "na klin", c) "imadło dźwigniowe".

Piła do rogu charakteryzuje się specjalnym kształtem zębów (rys. 12). Tak nacięta piłka nie ścina materiału, jak uniwersalny brzeszczot, ale zeskrobuje materiał przy posuwie w obie strony równocześnie usuwając wiór.

image

Rys. 12. Kształt zębów piły do rogu.

Pilnik do rogu wyglądem przypomina tarnik albo pilnik do metali miękkich. Jest trudny do nabycia, ale można go wykonać nawet w warunkach domowego warsztatu, gdyż nie jest konieczne jego końcowe hartowanie. Pryzmowate zęby nacinamy lub nabijamy przecinakiem z gęstością większą lub mniejszą, po skosach lub tylko poprzecznie w zależności od rodzaju obróbki jaki będziemy nim wykonywać, tak jak przy zwykłych pilnikach.

Kilka uwag na zakończenie.

Nie jest prawdą, że im ostrzejsza igła tym łatwiej jest nią szyć.

Bardzo ostra igła przebijając ściśle tkaną tkaninę, szczególnie lnianą, gdy trafi na nić wątku czy osnowy, a tym bardziej wbije się w ich skrzyżowanie, natrafia na duży opór. Natomiast tępo zakończony czubek zsunie się pomiędzy nitki i nie musząc się przez nie przebijać, a tylko je rozsunąć nie daje większego oporu. Za to bardzo ostro zakończoną igłą łatwo będzie prowadzić ścieg zamykania szwu przy szyciu sukna, kiedy nitka ma pozostać niewidoczna w objętości tkaniny.

Opisane rodzaje igieł był w stanie wykonać każdy rzemieślnik dysponujący odpowiednim materiałem i minimalnym zestawem narzędzi, jak również były wykonywane w gospodarstwach domowych na własny użytek. Natomiast wymienione tylko igły metalowe, wymagające specjalnych umiejętności i wyspecjalizowanego warsztatu, wykonywali specjalni rzemieślnicy - iglarze, a następnie ich wytwarzanie zostało umaszynowione i zautomatyzowane.




Od Autora.

Powyższy artykuł został napisany na podstawie własnych doświadczeń w tej dziedzinie.

Witold Łuczyński.



Powrót do strony głównej